Tarnowskie cmentarze
1. Stary cmentarz na Zabłociu
Miejsce:ul. Narutowicza
Data założenia cmentarza: ok. 1787r.
Pierwszy pochówek: 23 listopad 1788r. (Ojca Mansweta Hartika - bernardyna)
Najstarszy istniejący nagrobek z roku: 1795r. (barokowy Księżnej Marii z Lubomirskich Radziwiłłownej)
Obecna powierzchnia nekropolii: ok. 3,8 ha
Liczba pochowanych dotychczas osób: ok. 80 000
Liczba grobowców: 3 913 z czego ok. 20% to obiekty najwyższej klasy zabytkowej
Strona internetowa: www.starycmentarz.pl
Wybrani znani Tarnowianie spoczywający na tej nekropolii:
Brach Władysław (1869 - 1941)
"tarnowski Rockefellerem", kupiec i właściciel drogerii w Tarnowie.
Dutkiewicz Józef (1903-1968)
Pierwszy dyrektor Muzeum Ziemi Tarnowskiej. Profesor na ASP w Krakowie. Konserwator zabytków sztuki w woj. krakowskim.
Jakubowski Kazimierz (1861-1942)
prawnik, znany podróżnik, działacz społeczny, założyciel muzeum w Tarnowie, główny inicjator sprowadzenia w 1929r. prochów gen. Józefa Bema do Tarnowa.
Kaczkowski Karol (1882-1884)
prawnik, powstaniec z 1846 i 1863r. Marszałek Rady Powiatowej w Tarnowie, działacz społeczny. Przyczynił się do rozwoju Tarnowa w końcu XIX w.
Piotrowski Rufin (1806-1872)
powstaniec listopadowy, autor słynnej ucieczki z zesłania na Sybirze, którą opisał w głośnych "Pamiętnikach z Sybiru".
Rogoyski Witold (1841-1916)
major w powstaniu styczniowym, burmistrz Tarnowa w l. 1884-1906.
Rydel Bonawentura (1789-1854)
szwoleżer u Napoleona. Dziadek Lucjana Rydla (pana młodego) znanego z "Wesela" S. Wyspiańskiego.
Władysław Hieronim Sanguszko (1803 - 1870)
powstaniec styczniowy, poseł na Sejm Stanowy, Sejm Krajowy, członek austriackiej Izby Panów, znawca i miłośnik koni, założył wspaniałą hodowlę arabów w Gumniskach i Klikowej. Członek wielu towarzystw galicyjskich, filantrop;
Szczepanik Jan (1872-1926)
genialny wynalazca, odkrywca, zwany "polskim Edisonem".
Tertil Tadeusz (1864-1925)
dr praw, adwokat, poseł do Rady Państwa w Wiedniu, burmistrz Tarnowa w l. 1907-1923, uważany za najwybitniejszego burmistrza w dziejach Tarnowa.
Więcej i szerzej: www.starycmentarz.pl/slawni_ludzie.html
Najstarsza nekropolia w Tarnowie i jedna z najstarszych w Polsce, zlokalizowana na terenie płaskim, suchym, porośniętym drzewostanem liściastym. Stary Cmentarz na Zabłociu został wpisany na listę zabytków w 1957r.
Więcej informacji o Starym Cmentarzu: www.it.tarnow.pl
2. Żydowski (Kirkut)
Miejsce: ul. Szpitalna
Data założenia cmentarza: XVIw. (pierwsza wzmianka: 1581r)
Obecna powierzchnia nekropolii: 3,27 ha
Jeden z najstarszych cmentarzy żydowskich w Polsce. Bardzo dobrze zachowany. Podczas okupacji było miejscem holocaustu (w okresie czerwiec 1942 - wrzesień 1943 Niemcy likwidując tarnowskie getto zamordowali kilka tysięcy Żydów).
Cmentarz Żydowski został wpisany na listę zabytków w 1976r.
Więcej informacji o Cmentarzu Żydowskim: www.it.tarnow.pl oraz na stronach Muzeum Okręgowego w Tarnowie www.muzeum.tarnow.pl
3. Cmentarz "Nowy" w Krzyżu (komunalny; dwuczęściowy)
Miejsce: ul. Krzyska
Data założenia cmentarza: 5.11.1928
Data poszerzenia o "drugą część": 1999 - 2000
Data poświęcenia drugiej części: 10 maja 2000r. (bp. Wiktor Skworc)
Najstarszy istniejący nagrobek z roku: 1928r
Obecna powierzchnia nekropolii: 8 ha ("stara część": 6,8 ha; "nowa część": 1,2 ha)
Liczba pochowanych dotychczas osób: ok. 30 000
Położony na terenie nierównym, podmokłym. Porośnięty starym i średnim drzewostanem mieszanym.
Na cmentarzu w Krzyżu znajdują się także trzy kwatery wojenne: Kwatera Żołnierzy Polskich poległych w latach 1939 - 1945 i Kwatera Żołnierzy Radzieckich oraz Kwatera NN - nieznanych osób cywilnych pochowanych w mogile zbiorowej.
Znani Tarnowianie spoczywający na tej nekropolii:
ks. bp Franciszek Lisowski (1876 - 1939); ordynariusz tarnowski w latach 1933 - 1939
Stanisław Westwalewicz (1906 - 1997); wybitny tarnowski artysta malarz
Paulina Chrzanowska (1910 - 1988); historyk sztuki, malarka, romanistka, wieloletni dyrektor Muzeum w Tarnowie
4. Cmentarz komunalny w Mościcach
Miejsce: ul. Czarna Droga
Data założenia cmentarza: 1941r.
Data poszerzenia cmentarza: 1979 - 1980
Najstarszy istniejący nagrobek z roku: 1941r.
Obecna powierzchnia nekropolii: 8,809 ha
Liczba pochowanych dotychczas osób: ok. 10 000 Usytuowany w południowej części Mościc przy ul. Czarna Droga, sąsiaduje ościennie z miejscowością Zbylitowska Góra. Stara część cmentarza porośnięta jest drzewostanem liściastym, części nowe obiektu drzewostanem iglastym.
Na cmentarzu w Mościcach pochowani są min.: pracownicy Zakładów Azotowych, którzy polegli w walce z Niemcami w sierpniu i wrześniu 1944r. oraz członkowie "Szarych Szeregów".
W Mościcach znajdują się jedyne w Tarnowie grobowce wielokondygnacyjne (trzy segmenty).
5. Cmentarz parafialny "na Rzędzinie"
Miejsce: ul. Szara (w okolicy Szpitala Św. Łukasza)
Data założenia cmentarza: 1933r.
Najstarszy istniejący nagrobek z roku: 1935r.
Obecna powierzchnia nekropolii: 1,6 ha
Liczba pochowanych dotychczas osób: ok. 7 000
Cmentarz został założony z inicjatywy mieszkańców ówczesnej miejscowości Rzędzin. Powiększony w 1950r. Na cmentarzu znajdują się dwie zabytkowe kapliczki przeniesione z terenu miasta, pierwsza przeniesiona z ul. Narutowicza w 1969r. (neorenesansowa z II połowy XIXw.), druga przeniesiona sprzed kuźni na ul. Lwowskiej w 1974r. (ludowa, kamienna kapliczka słupowa).
Znani Tarnowianie spoczywający na tej nekropolii:
Ks. Stefan Dobrzański (1915 - 1999); wieloletni proboszcz parafii (1949 - 1992); koordynator budowy kościoła parafialnego na ul. Lwowskiej.
Bracia Sakowie, trzej z czterech:
Edward (1912-1943) - żołnierz AK, pseudonim "Sęp"; zamordowany przez gestapo
Roman (1902 - 1982) - żołnierz AK, pseudonim "Jesion"
Stanisław (1904 - 1980) żołnierz AK, pseudonim "Dąb".
W 1992r. ulicę Świerczewskiego w Tarnowie przemianowano na ulicę Braci Saków.
Anatol Drwal (1929 - 1982); wybitny tarnowski rzeźbiarz, autor wielu pomników w tym tarnowskiego Ofiar Wojny i Faszyzmu przed Starym Cmentarzem.
6. Cmentarz komunalny w Tarnowie - Klikowej
Miejsce: ul. Zagumnie (obok cmentarza parafialnego)
Data założenia cmentarza: 2006 r.
Data poświęcenia: 09.12.2008
Obecna powierzchnia nekropolii: ok. 6 ha
7. Cmentarz parafialny w Tarnowie - Krzyżu
Miejsce: ul. Krzyska
8. Wojenny, z I wojny światowej nr 199
Miejsce: ul. Krakowska, Tarnów - Zbylitowska Góra (przy węźle "Krakowska" tarnowskiej obwodnicy)
Projekt: Heinrich Scholz
Powierzchnia cmentarza: 394m2
Liczba pochowanych: 104 żołnierzy armii rosyjskiej
9. Wojenny, z I wojny światowej nr 200
Miejsce: ul. Chyszowska, Tarnów - Chyszów (przy linii kolejowej Tarnów - Szczucin)
Powierzchnia cmentarza: 7452m2
Liczba pochowanych:1358 żołnierzy (armii rosyjskiej, austro-węgierskiej, niemieckiej, narodowości serbskiej, włoskiej, polskiej i nieznanej narodowości).
"Cmentarz chyszowski" powstał w 1915r. początkowo z myślą jako cmentarz komunalny, drugi po cmentarzu na Zabłociu, który stał się już zbyt mały dla miasta. Ponieważ teren był podmokły i mieszkańcy nie chcieli grzebać tam swoich krewnych a dodatkowo podczas wojny grzebano tam żołnierzy i biednych mieszkańców miasta zaniechano pochówków osób cywilnych i cmentarz pozostał jedynie cmentarzem wojennym.
10. Wojenny, z I wojny światowej nr 201
Miejsce: ul. Szpitalna (teren cmentarza żydowskiego)
Powierzchnia cmentarza: brak danych
Liczba pochowanych: 54 żołnierzy (45 armii austro-węgierskiej oraz 9 rosyjskiej)
Nie ma wydzielonej kwatery, pochówku dokonywano na terenie całej nekropolii.
11. Wojenny, z I wojny światowej nr 202 - nieistniejący
Miejsce: ul. Szpitalna (róg al. MB Fatimskiej)
Powierzchnia cmentarza: brak danych
Liczba pochowanych: 1485 żołnierzy
W okresie międzywojennym cmentarz został zlikwidowany a ciała przeniesione prawdopodobnie na cmentarz nr 200.
12. Wojenny, z I wojny światowej nr 202a
Miejsce: ul. Narutowicza (teren Starego Cmentarza na Zabłociu)
Powierzchnia cmentarza: brak danych
Liczba pochowanych: 25 żołnierzy armii austro-węgierskiej Nie ma wydzielonej kwatery; pochówku dokonywano na terenie całej nekropolii.
13. Wojenny, z I wojny światowej nr 203
Miejsce: ul. Krzyska (teren "Nowego" Cmentarza w Tarnowie - Krzyżu)
Powierzchnia cmentarza: ok. 240m2
Liczba pochowanych: 35 żołnierzy armii rosyjskiej.
Cmentarze nieistniejące:
1. Cmentarz przy tarnowskiej katedrze (pl. Katedralny)
Do czasu założenia cmentarza poza miastem, na Zabłociu (ok. 1787 r.) zmarłych chowano przy kościele parafialnym (obecna Bazylika Katedralna). Obecnie plac przed Katedrą pokrywa bruk.
2. Cmentarz przy dawnym klasztorze OO. Bernardynów (ul. Bernardyńska/Szeroka)
Wokół dawnego kościoła i klasztoru OO. Bernardynów (obecnie po części budynek biurowy – siedziba m.in. ZKM, TZDM, po części Kościół Polskokatolicki) znajdował się cmentrz bernardyński, na którym chowano zmarłych zakonników oraz mieszkańców okolicznych miejscowości. Najsłynniejsze osoby pochowane na tym terenie to: ks. biskup Jan Duwal (pierwszy biskup tarnowski, który oczekując na papieską nominację zmarł w 1785 r. w klasztorze), Elżbieta Drużbacka (polska poetka epoki późnego baroku, zwana przez współczesnych "słowiańską Safoną" i "Muzą sarmacką", zmarła w 1765 r.), ostatni z rodu Melsztyńskich - Jan, zmarły w 1540 r.
3. Cmentarz żydowski na pl. Sienkiewicza
Cmentarz został odkryty przez archeologów w 2010 roku podczas budowy przejścia podziemnego pod ul. Mickiewicza. Chociaż Żydzi osiedlili się w Tarnowie już w II połowie XIV w., zachowane źródła historyczne nie odnotowały istnienia cmentarza żydowskiego na terenie miasta przed II połową XVI w. Dopiero z 1581 r. pochodzi pierwsza wzmianka o cmentarzu istniejącym do dziś na Pogwizdowie (ul. Szpitalna). Odkrycie archeologiczne dowiodło jednak, że najstarsze pokolenie tarnowskich Żydów przez prawie 200 lat chowały swoich zmarłych na cmentarzu położonym na dzisiejszym pl. Sienkiewicza (dawniej poza murami miejskimi, na północnym stoku Podwala).
Opracowanie: Marcin Pałach, Tarnowskie Centrum Informacji
Zdjęcia: Tarnowskie Centrum Informacji
Data opracowania: czerwiec 2007 (II aktualizacja: styczeń 2012)
Literatura:
"Tarnów - Wielki Przewodnik"
praca zbiorowa, wydawany przez Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne praz Muzeum Okręgowe w Tarnowie; Tarnów 1994 - 2007;
"Mój Tarnów"
Antoni Sypek, Fundacja "Tarnowskie Towarzystwo Przemysłowe" oraz Izba Przemysłowo - Handlowa w Tarnowie, Tarnów 2005
"Cmentarze wojenne z I wojny światowej na Ziemi Tarnowskiej"
Roman Frodyma, Wydawnictwo Ruthenus, Krosno 2006, wydanie I.
Oficjalna strona internetowa Miejskiego Zarządu Cmentarzy w Tarnowie:
Oficjalna strona internetowa Społecznego Komitetu Opieki Nad Starym Cmentarzem w Tarnowie:
Urząd Miasta Tarnowa, www.tarnow.pl
Czytaj więcej na: www.miejscapamiecinarodowej.pl/index.php/tarnow
